Reflecteren zonder woorden?

Afgelopen donzonder woordenderdag (9 april 2015) heb ik een tweetal workshops mogen geven op de ‘Afkijken mag’ conferentie van KC-R. Tijdens deze sessie’s kwam twee keer de vraag of reflectie ook kan zonder woorden. Een erg interessante vraag waarvan ik heb gedacht dat het de moeite waard is om wat over te schrijven.

Waar komt het vandaan?

Ik merk dat vooral kunstenaars erg graag willen dat het zo is dat woorden niet nodig zijn als het gaat om kunst en cultuur in het onderwijs. Dit komt denk ik doordat veel kunstenaars vinden dat het onderwijs reeds te talig is, en dat er nood is aan minder taal in het onderwijs. Deze conclusie, die voort komt uit het gemis voor ruimte voor gevoelens en belevingen in het onderwijs, lijkt mij niet juist. De ruimte, die mis ik ook en dat komt volgens mij doordat er te weinig aandacht wordt besteed aan reflectie. We blijven in het onderwijs hangen in het praktische domein en maken niet de stap naar abstractie. Maar juist omdat het ‘onderwijs’ is ontkomen we niet aan het ‘leren’ van een ervaring. En om tot leren te kunnen komen, kunnen we niet voorbij gaan aan de ‘abstracte, talige stap’.

In mijn beleving is het proces van reflectie niet volledig als er geen conceptualisering (ver’taling’) en abstrahering plaatsvindt. Voor volledige reflectie ontkomen we dus niet aan de woorden. Al is het maar omdat we er op die manier met elkaar over kunnen discussiëren. Maar, het is toch ook mogelijk om een tekening te maken van wat je ziet? Ja, dat kan natuurlijk ook, maar vindt er dan werkelijk reflectie plaats? Soms wel, soms niet. Het kan omdat we de vaardigheid ‘tekenen’ beheersen, maar beheersen we de vaardigheid ‘reflecteren’ al? Want de vraag is: wat is er nodig om tot de tekening te komen? In het proces, om tot de tekening te komen, wordt er een vertaling gemaakt, want zonder vertaling zal je enkel tekenen wat je ziet zonder bewust te zijn van een verschil en dat kunnen we niet. Barend van Heusden omschrijft in ‘Cultuur in de spiegel‘ wat er gebeurd met iemand die iets proeft wat hij nog nooit heeft gegeten. Hij zal de nieuwe smaak linken aan iets dat reeds bekend is, maar hij zal onmogelijk het antwoord kunnen geven op wat het is. Hij weet niet wat hij niet kent, omdat hij het nog niet kent. Door te praten kan hij het leren kennen, het woord maakt een nieuwe categorie voor de nieuwe beleving. Dus zelfs als je enkel tekent wat je ziet zonder te vertalen zal je een fase van (talige) reflectie moeten hebben, maar dan achteraf, als je bewust wordt van het ontstane verschil in het origineel en jouw ‘kopie’. Hoe dan ook in beide processen kunnen we pas van reflectie spreken als er een ver’taling’ plaatsvindt van het gevoel of het beeld naar de ver’taling’ (in woorden) van wat je ziet, en ervaart.

Een vertaling naar muziek kan bijvoorbeeld ook. Dat is ook als het ware een taal. Echter, communicatie tussen mensen hiermee kan enkel als we ervan uit kunnen gaan dat beide de taal van de muziek zo beheerst wordt als een moedertaal. Een overeenstemming kunnen bereiken in wat de muziek voor elk individu betekent en dat ze dat van elkaar kunnen begrijpen. Muziek zou dan onze moedertaal moeten zijn. Suzuki schrijft hierover als hij schrijft over zijn vioolmethoden, maar zelfs Suzuki moet toegeven dat we eerst onze woordelijke moedertaal beheersen en we die dus nodig hebben om tot leren te komen (Opgevoed met liefde, Shinichi Suzuki (1969). Dus muziek als hoofdtaal gebruiken, dat kunnen wij naar mijn idee niet. We kunnen wel als individu, een individuele beleving hebben bij de muziek, en ook kunnen we er een individuele betekenis aan geven (waar dan volgens mij de woorden al zullen ontstaan, samen met gevoel, kleur, vorm etc), maar als we dat willen delen, zullen we er altijd ook bij praten.

Conclusie

Een kunstenaar die vergevorderd is in het ver’talen’ van zijn gevoel in een beeld, kan dat gebruiken als een stap in een reflectief proces, (maar dat hoeft niet) en zijn woorden vervolgens voor zichzelf houden. Dan zou je kunnen spreken over een reflectie zonder woorden. Let op, dit kost jaren van training, en is dus niet evenredig aan een ‘kunstzinnige uiting’ van een knutselwerkje van een kind. De inhoud van dit reflectieve proces van de kunstenaar zal een ander individu dan nooit kennen. Het andere individu kan wel een eigen reflectief proces starten door de beleving die plaatsvindt bij het zien van het kunstwerk van de ander. Dit is een ander proces dan dat van de kunstenaar en deze ander zal pas echt tot reflectie komen als hij voor zichzelf de vertaling maakt naar wat de beleving voor hem betekent. Daarom kan ik niet anders dan blijven antwoorden dat de woordeloze beleving van kunst zeker wel een belangrijke stap is in het reflectieve proces, maar dat het proces niet af is zonder de vertaling via abstractie naar een concept.

Facebooktwittergoogle_plusredditpinterestlinkedinmail
Dit bericht is geplaatst in Reflectie met de tags . Bookmark de permalink.

Geef een reactie

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Vereiste velden zijn gemarkeerd met *